Vechten, vluchten of bevriezen

kudde_galopHeb je wel eens gehoord dat een paard „op hol slaat”? Misschien heb je het zelf wel eens meegemaakt? Probeer eens een paard dat op hol slaat, voor je te zien. Welke emotie denk je dat hier bij hoort?

Ja, klopt, de emotie is „angst”. Paarden zijn vluchtdieren; als ze bang zijn, rennen ze heel hard weg. Zo snel mogelijk weg van het gevaar. Hier denken ze niet over na, ze vergaderen er ook niet over, ze volgen gewoon hun instinct. De emotie angst roept bij paarden nog meer instincten op. Als ze niet kunnen vluchten dan kiezen ze voor „vechten” of „bevriezen”. Beide zijn ook reacties op angst. Vechten betekent bij een paard dat het zal steigeren, bijten of trappen (of allemaal tegelijk). Bevriezen is eigenlijk precies wat je denkt dat het is: het paard beweegt helemaal niet meer, het kàn niet meer bewegen en is verlamd van angst.

Waarom ik dit allemaal vertel? Omdat het bij mensen precies hetzelfde is. Ook wij mensen hebben de instinctieve reactie om te vechten, vluchten of bevriezen wanneer we angst voelen.

In sommige situaties is dat heel duidelijk. In situaties waarin mensen extreem angstig zijn zullen ze letterlijk wegrennen of om zich heen slaan. Bijvoorbeeld wanneer ze fysiek aangevallen worden.

In veel situaties echter komen deze instinctieve reacties veel subtieler aan het licht. We kunnen onze instincten grotendeels onderdrukken, uit beleefdheid of uit gewoonte. Stel dat je verbaal aangevallen wordt door een collega in een vergadering. Dan ga je niet meteen op de vuist, toch? En je rent ook niet heel hard de kamer uit. Of wel?

Je onderdrukt je instinctieve reactie. Dat doe je niet bewust, je hoeft er niet over na te denken, het gebeurt automatisch (onbewust). Gelukkig maar, anders zouden veel vergaderingen op een complete chaos uitlopen.

Toch kan je in iemands gedrag op een subtiele wijze de reactie van vluchten, vechten of bevriezen terug zien. Je ziet het niet meteen. Je moet er goed op letten. Als je eenmaal weet waar je op moet letten, zie je ineens dat het heel veel voorkomt.

Het is interessant om deze signalen bij anderen te kunnen herkennen. Dit zijn namelijk signalen die angst aangeven. Ze geven dus aan dat iemand zich bang of onzeker voelt. Dit is echter een emotie die vrijwel nooit benoemd wordt. De ander zegt dus niet dat hij zich bang of onzeker voelt, maar is het wel.

Ten onrechte worden deze signalen vaak als weerstand opgevat. Je krijgt het idee dat iemand niet geïnteresseerd is in wat jij te zeggen hebt. Of niet wil meewerken aan je plan. Of gewoon een hekel aan je heeft. En dat is onjuist, want angst en niet onwil ligt aan dit gedrag ten grondslag.

Als je dit aan iemand kan aflezen dan kan je die persoon helpen. Je kan iemand helpen om zich niet meer angstig te voelen of om zich zelfverzekerder te voelen. Je kan iemand dus coachen om zich beter te voelen in die situatie.

Er zijn gigantisch veel kleine signalen die laten zien dat bij iemand het vlucht-, vecht- of bevries instinct optreedt. Je kan hierbij zowel letten op iemands woorden als op de lichaamstaal van die persoon. Het zijn te veel signalen om op te noemen. Daarom deel ik de meest opvallende met je.

Top 3 van signalen bij vluchten:

  • In plaats van antwoord te geven op de vraag praat iemand er omheen of verandert hij plotseling het onderwerp.
  • Deze persoon maakt geen oogcontact meer, meestal bewegen zijn ogen snel heen en weer door de ruimte, op zoek naar een vluchtweg.
  • Deze persoon leunt achterover in zijn stoel of doet een stapje achteruit. Hij maakt de afstand tussen jou en hem groter en vaak maakt hij zichzelf hierbij kleiner.

Top 3 van signalen bij vechten:

  • In het taalgebruik van deze persoon hoor je veel aanvallende woorden zoals „Ja maar” en „daar ben ik het niet mee eens”.
  • Deze persoon kijkt je strak aan en je merkt dat je zelf steeds wegkijkt.
  • Deze persoon leunt voorover naar jou toe of doet een stap naar voren naar je toe. Hij maakt de afstand tussen jullie kleiner of zorgt er voor dat jij een stapje naar achter doet.

Top 3 van signalen bij bevriezen:

  • Deze persoon valt stil of zegt heel lang „euhhhhh”.
  • Het lijkt alsof deze persoon door je heen kijkt, of door de muur heen kijkt: hij staart.
  • De mimiek en lichaamstaal van deze persoon zijn bevroren, hij beweegt vrijwel niet meer.

Als je op deze kleine signalen gaat letten bij mensen, kan je aan iemand aflezen wanneer hij zich angstig of onzeker voelt. Je ziet dan de instinctieve reactie van vechten, vluchten en bevriezen. Net zoals we deze reacties bij paarden zien. Maar dan in een beleefde, geciviliseerde, menselijke vorm. Als je deze signalen bij mensen herkent, kan je hen helpen om zich zelfverzekerder te voelen.

Nu ben ik benieuwd: Welke signalen herken jij bij jezelf? En bij anderen? Kan je de lijstjes aanvullen met nog meer signalen? Ik lees het graag in de reacties hieronder!

facebooktwitterlinkedinmailby feather
  • Sabrina van Dijk

    Hi Wendela,
    Dit is voor mij zo herkenbaar omdat dit ook de stresssignalen zijn die hooggevoelige kinderen laten zien en door veel ouders en leerkrachten maar weinig worden opgemerkt helaas! Kinderen due zich onveilig voelen kijken vaak weg en worden dan toch gedwongen om tijdens bijv. het handje geven iemand recht in de ogen aan te kijken omdat dit anders onbeleefd zou zijn….of ze barsten in woede uit in een voor hun onveilige situatie. In due zin zijn kinderen net kleine paardjes;-) Als deze signalen beter bekend zouden zijn, kan je daar als opvoeder zoveel beter mee omgaan en beseffen dat het enkel een manier is om non-verbaal te communiceren wat het kind zelf nog niet onder woorden kan brengen ipv het te zien als onwil of “slecht” gedrag! Dank voor het delen!

    • WendeladenTonkelaar

      Wat een prachtige aanvulling Sabrina! Dank je wel!

      Eigenlijk is het heel mooi dat kinderen zo helder communiceren met hun lichaamstaal. Jammer dat dit niet altijd begrepen wordt…

      Groeten,

      Wendela

      • Sabrina van Dijk

        Daarom kom ik met Pasen jouw workshop volgen:-) Zodat ik ouders/leerkrachten hier nog meer bewust van kan maken! Jouw blog is een prachtige inspiratie voor een nieuw artikel dat ik nu aan het schrijven ben! Wordt snel vervolgd:-)

        • WendeladenTonkelaar

          Oh ik ben benieuwd naar je artikel! Deel je het hier ook even als het af is?

          Ik kijk er naar uit om je met Pasen te ontmoeten en verder te praten!

          Groeten,

          Wendela

  • Thijmen

    Hallo Wendela, Je artikel gelezen en het klopt wel in die zin dat als mensen hier niet bewust mee bezig zijn. Maar als je het als werk instrument gebruikt dus planmatig bij het onderhandelen worden deze benaderingen heel bewust gebruikt om snel te weten met wie te doen hebt een welke emoties en gevoelens je op dat moment moet bespelen om je doel te bereiken. Dit is vaak een heel subtiel instrument.Om je slag snel binnen te halen tenminste als de mensen je strategie niet door heeft. Maar dat lukt je bij paarden niet, ten eerste paarden hebben geen belangen, zoals wij mensen dit wel hebben. En ze zijn instinctmatig veel gevoeliger dan wij. Het zijn kudde dieren die op elkaars signalen vertrouwen. En zijn gaan ook de discussie niet aan of het wel of niet noodzakelijk was om te vluchten. Paarden zijn ofwel 100% positief of wel 100% negatief. Bij mensen werkt dit totaal anders Soms zijn we het voor 40% eens met wat er op tafel ligt en voor 60% oneens. En dan heb nog mensen die altijd in zwart of wit denken, en dan kom je in de buurt van de reacties van paarden 100% positief of 100% negatief. Leiderschap in menselijke vorm, bestaat in principe uit twee delen. Een je moet vak waar de organisatie voor staat beheersen in algemene zin. Twee je moet als tweede skill kunnen adviseren om te kunnen implementeren. Dus doorvoeren waar je voor staat. En daar zijn jouw drie tips uitermate geschikt voor om in te zetten om te weten op hoeveel weerstand en medewerking je kunt reken je kunt rekenen. Een soort intern markt onderzoek, en de slimme leider weet al bij voorbaat wie het het eerst moet benaderen, hem haar onbewust het voorwerk laten doen.Paarden doen dat ook maar dat zijn instinctmatige strategische regels. Ze werken samen en vormen een blok met ieder zijn taak in dat gehele blok. Maar bij mensen in organisaties werkt dat maar voor een deel zo, en dat is meestal afhankelijk hoe goed de leider zijn werk kent en in staat is het te realiseren. Als de leider op basis van macht (de solist) werkt dan heeft hij vaak medewerkers die als kudde dieren hun werk doen, zoals paarden.En als de leider op basis van kennis (de samenwerker) werkt dan zijn zijn medewerkers ofwel even prooidier en ofwel even steeds vaker de jager in positieve zin. En de positief ingestelde jager verkent eerst zijn gebied, en als het veilig is komt de rest van de kudde(organisatie) mee. (Anders gezegd de verkenner en de kolonist) De goede leider loopt in het begin even voorop, en later stuurt hij /zij vanuit de achterhoede zijn kudde (medewerkers) aan En dat gebeurt exact hetzelfde als in een paarden kudde. Er is altijd wisselwerking wat berust op wederzijds vertrouwen waardoor de onderlinge competitie niet of nauwelijks nog aanwezig is. Wendela dat is mijn visie op jouw drie tips, als je ze begrijpt en goed getimed kunt toepassen zal dat altijd tot een positief resultaat leiden. Maar dat woord (positief) heeft voor vele mensen een heel andere lading dan het woord doet vermoeden). Het kan een grote valkuil betekenen voor mensen. Die paarden niet gebruiken en is als zodanig ook niet te (h)erkennen bij paarden, maar helaas wel bij de mens.

    • WendeladenTonkelaar

      Hallo Thijmen

      Hartelijk dank voor je uitgebreide aanvulling en het toelichten met voorbeelden!

      Groeten,

      Wendela

  • Barbara Steeman

    Hi Wendela,
    de haptotherapeut heeft mij in een sessie laten voelen wat mijn eerste reactie zou zijn. Het blijkt dat ik vaak bevries van angst, terwijl dat eigenlijk niet bij me past. De reactie waarvan alles ging stromen in mijn lijf was juist vechten. En dat vertaalde ze heel mooi in: je ‘tegenstander’ recht in de ogen aankijken en zeggen wat opkomt.
    Zijzelf was meer een bevriezer, wat haar de rust gaf om de beste actie te overwegen.
    Het kan dus zo zijn dat je in je jonge jaren een reactie aanleert (boos was bij ons geen acceptabele emotie, dus die onderdrukte ik) die eigenlijk niet bij je past.
    groet,
    Barbara Steeman